Η δημοσιονομική κρίση στη Γαλλία και η μάχη για το κοινωνικό κράτος

* Νίκος Τράντας, Διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης, επιστημονικός συνεργάτης ΕΝΑ - Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ

Η Γαλλία πλησιάζει τις προεδρικές εκλογές του 2027 με ένα πρόβλημα που ξεπερνά τους αριθμούς του προϋπολογισμού. Το δημοσιονομικό έλλειμμα διαμορφώθηκε το...

2025 στο 5,1% του ΑΕΠ και το δημόσιο χρέος στο 115,7%. Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση δυσκολεύεται να εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία για τις επιλογές της. Οι συντάξεις, η φορολογία και οι δημόσιες υπηρεσίες έχουν γίνει πεδία έντονης αντιπαράθεσης. Το ερώτημα αφορά ποιοι θα επωμιστούν το βάρος της προσαρμογής και ποιες κρατικές προτεραιότητες θα παραμείνουν ανεπηρέαστες.

Η συνήθης εξήγηση εστιάζει στις υπερβολικές δημόσιες δαπάνες, ιδίως στις κοινωνικές. Ωστόσο, η γαλλική δημοσιονομική επιδείνωση έχει περισσότερες αιτίες: υποτονική ανάπτυξη, αυξημένο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους, εξέλιξη των δημόσιων δαπανών και φορολογικές αποφάσεις που περιόρισαν τα έσοδα. Για να κατανοήσουμε το σημερινό αδιέξοδο χρειάζεται να εξετάσουμε και πώς άλλαξε η οικονομική λειτουργία του κράτους τις τελευταίες δεκαετίες.

Στη μεταπολεμική Γαλλία, η βιομηχανική ανάπτυξη, η αύξηση των μισθών και η διεύρυνση των κοινωνικών δικαιωμάτων διαμόρφωσαν έναν σχετικά σταθερό κοινωνικό συμβιβασμό. Σταδιακά, η κρατική πολιτική έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στη μείωση του κόστους για τις επιχειρήσεις και στα φορολογικά κίνητρα. Η μεταβολή αυτή δεν σήμαινε αποχώρηση του κράτους από την οικονομία, όσο διαφορετικό τρόπο παρέμβασης και διαφορετική κατανομή των δημόσιων πόρων.

Η έκταση της δημόσιας στήριξης των επιχειρήσεων είναι ενδεικτική. Η επίσημη γαλλική καταγραφή υπολογίζει για το 2024 περίπου 60 δισ. ευρώ με στενό ορισμό και 166 δισ. με ευρύτερο, που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, γενικές ελαφρύνσεις εργοδοτικών εισφορών και μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ. Τα ποσά αυτά δεν αποτελούν διαθέσιμους πόρους που μπορούν απλώς να περικοπούν, καθώς οι παρεμβάσεις έχουν διαφορετικό δημοσιονομικό χαρακτήρα και ορισμένες ωφελούν και τα νοικοκυριά. Υπάρχει, όμως, ένα εύλογο αίτημα συνέπειας. Όταν οι κοινωνικές παροχές υποβάλλονται σε λεπτομερή έλεγχο κόστους, γιατί οι ελαφρύνσεις προς τις επιχειρήσεις να μην αξιολογούνται με ανάλογη αυστηρότητα ως προς τις επενδύσεις, τις θέσεις εργασίας και τα πραγματικά τους αποτελέσματα;

Το ασφαλιστικό δείχνει πόσο άμεσα μια δημοσιονομική επιλογή αποκτά κοινωνικό περιεχόμενο. Η μεταρρύθμιση του 2023 προέβλεπε τη σταδιακή αύξηση της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη, ενώ η περαιτέρω αύξηση των ηλικιακών ορίων έχει προσωρινά ανασταλεί. Η παράταση του εργασιακού βίου δεν επιβαρύνει όλους εξίσου. Σύμφωνα με μελέτη του γαλλικού Ινστιτούτου Δημογραφικών Μελετών (INED), οι άνδρες εργάτες, παρά το γεγονός ότι συνταξιοδοτούνται νωρίτερα, περνούν κατά μέσο όρο δύο χρόνια λιγότερα στη σύνταξη από τα ανώτερα στελέχη, λόγω των διαφορών στο προσδόκιμο ζωής. Η ανισότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η αύξηση των ηλικιακών ορίων επιλέγεται ως μέσο αντιμετώπισης των χρηματοδοτικών προβλημάτων του ασφαλιστικού, η βιωσιμότητα του οποίου εξαρτάται επίσης από την απασχόληση, τους μισθούς, τις ασφαλιστικές εισφορές και άλλες πηγές εσόδων.

Αυτές οι αντιθέσεις διαπερνούν πλέον και το γαλλικό κομματικό σύστημα. Η αποδυνάμωση των παραδοσιακών κομμάτων και του προεδρικού συνασπισμού συνοδεύεται από την προσπάθεια του Εθνικού Συναγερμού να συνδέσει διαφορετικά κοινωνικά ακροατήρια. Ορισμένα επιχειρηματικά συμφέροντα προσεγγίζουν την ακροδεξιά, ενώ τμήματα των λαϊκών στρωμάτων αναζητούν προστασία από την οικονομική ανασφάλεια. Οι προσδοκίες τους συχνά συγκρούονται. Ο Εθνικός Συναγερμός επιχειρεί να γεφυρώσει αυτές τις αντιθέσεις προτάσσοντας την εθνική ταυτότητα και την προτεραιότητα των Γάλλων πολιτών στην πρόσβαση στην κοινωνική προστασία. Έτσι, η αντιπαράθεση μετατοπίζεται από την κατανομή του πλούτου στο ποιοι δικαιούνται κοινωνικές παροχές. Η μετατόπιση αυτή δεν αίρει, ωστόσο, τις οικονομικές αντιθέσεις της συμμαχίας: οι δημοσιονομικές εξαγγελίες της Λεπέν περιλαμβάνουν περικοπές κοινωνικών δαπανών, παρά τις διακηρύξεις του κόμματος για την προστασία των λαϊκών στρωμάτων.

Η ελληνική κρίση του 2010 προσφέρει χρήσιμα διδάγματα, παρότι οι συνθήκες στη σημερινή Γαλλία είναι ουσιωδώς διαφορετικές. Η γαλλική οικονομία έχει πολύ μεγαλύτερο μέγεθος, διαφορετικές δυνατότητες χρηματοδότησης και μεγαλύτερο οικονομικό και πολιτικό βάρος στην Ευρωζώνη. Η ελληνική εμπειρία δείχνει, ωστόσο, ότι η δημοσιονομική προσαρμογή μπορεί να αφήσει μακροχρόνιο αποτύπωμα στην απασχόληση, στα εισοδήματα και στην κοινωνική συνοχή. Ακόμη και όταν επιτυγχάνονται δημοσιονομικοί στόχοι, η κοινωνική αποτίμηση δεν εξαντλείται σε αυτούς.

Η Γαλλία έχει εξασφαλίσει, σύμφωνα με τους νέους ευρωπαϊκούς κανόνες, επταετή περίοδο δημοσιονομικής προσαρμογής έως το 2031. Ο πρόσθετος χρόνος επιτρέπει περισσότερους συνδυασμούς πολιτικής, χωρίς να αίρει τις δεσμεύσεις. Το πραγματικό διακύβευμα είναι ποια φορολογική βάση θα στηρίξει το κοινωνικό κράτος, ποιες επενδύσεις θα υπηρετούν συλλογικές ανάγκες και με ποιους όρους θα διατίθενται δημόσιοι πόροι για ιδιωτικές δραστηριότητες. Σε μια εποχή χαμηλής μεγέθυνσης και οικολογικών περιορισμών, οι επιλογές αυτές αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο βάρος.

Η γαλλική κρίση δεν έχει προδιαγεγραμμένη πολιτική κατάληξη. Η δυνατότητα συγκρότησης ενός νέου κοινωνικού συμβιβασμού θα εξαρτηθεί από τη σχέση ανάμεσα στα οικονομικά συμφέροντα, τις συλλογικές διεκδικήσεις και την πολιτική εκπροσώπηση. Γι’ αυτό η συζήτηση για τον προϋπολογισμό υπερβαίνει το ζήτημα της δημοσιονομικής του ισορροπίας. Αφορά το ποια κοινωνική προστασία μπορεί να κατοχυρωθεί, ποιος αναλαμβάνει το κόστος της και ποιος καθορίζει τις προτεραιότητες της οικονομικής πολιτικής.

 

Διαβάστε όλη την ανάλυση εδώ